Khám phá ngôi đền trên miền núi - Tháp Bà Ponagar

Nha Trang không chỉ nổi tiếng với những bãi biển xanh ngắt và ẩm thực phong phú mà còn là nơi lưu giữ những di sản văn hóa Chăm pa độc đáo, trong đó nổi bật nhất là quần thể Tháp Bà Ponagar. Đây là một trong những công trình kiến trúc, điêu khắc Chăm tiêu biểu, thu hút hàng triệu du khách mỗi năm bởi vẻ đẹp cổ kính, giá trị lịch sử và tâm linh sâu sắc. Vậy Tháp Bà Ponagar có gì đặc biệt, và làm thế nào để có một chuyến khám phá trọn vẹn? Hãy cùng Du Lịch Việt tìm hiểu ngay thôi nào!

Vị trí địa lý và tầm quan trọng của Tháp Bà Ponagar

Tháp Bà Ponagar tọa lạc trên một ngọn đồi nhỏ, còn được gọi là núi Cù Lao, ngay bên bờ sông Cái hiền hòa, cách trung tâm thành phố Nha Trang khoảng 2km về phía Bắc. Vị trí đắc địa này không chỉ tạo nên một khung cảnh thơ mộng mà còn mang ý nghĩa chiến lược trong lịch sử. Từ xa, du khách dễ dàng nhận thấy hình dáng đặc sắc của quần thể tháp Ponagar sừng sững giữa không gian xanh mướt của cây cối và dòng sông. Đây không chỉ là một di tích lịch sử mà còn là biểu tượng văn hóa, tâm linh của người dân địa phương và cộng đồng người Chăm.

Để đến Tháp Bà Ponagar, du khách có thể di chuyển bằng nhiều phương tiện như taxi, xe máy hoặc xe buýt từ trung tâm thành phố. Đường đi khá thuận tiện và có nhiều biển chỉ dẫn rõ ràng. Chi phí vào cửa thường rất phải chăng, khoảng 30.000 VNĐ/người (có thể thay đổi), và du khách nên chuẩn bị trang phục lịch sự khi tham quan khu vực linh thiêng này.

Sự tích và ý nghĩa tên gọi Tháp Bà Ponagar

Đến với Tháp Bà Ponagar, du khách sẽ được người dân địa phương kể về sự tích huyền thoại của quần thể đền thờ này. Theo truyền thuyết Chăm, Ponagar là tên của một vị nữ thần, được coi là Mẹ Xứ Sở (Thiên Y Ana Thánh Mẫu). Bà sinh ra từ bọt biển và mây trời, được xem như món quà quý giá mà biển cả mang đến cho con người. Khi bà giáng trần, nước biển dâng cao đón bà vào bờ, và ngọn núi đã cúi mình để đưa bà lên cao. Nữ thần Ponagar được tôn thờ vì đã mang đến sự sống cho muôn loài, dạy người dân cách trồng trọt, dệt vải, và xây dựng cuộc sống.

Tháp Bà Ponagar – Điểm đến tâm linh thu hút khách du lịch Nha Trang

Quần thể kiến trúc tôn giáo này bao gồm nhiều tháp khác nhau, nhưng tháp thờ nữ thần Ponagar là lớn nhất và quan trọng nhất, nên tên gọi chung của cả quần thể được lấy theo tên bà. Ngoài tháp chính thờ nữ thần Ponagar, du khách còn có thể tìm hiểu về các tháp khác thờ thần Shiva, thần Sanhaka, và Ganeka, những vị thần quan trọng trong tín ngưỡng Hindu của người Chăm. Sự hiện diện của các vị thần này thể hiện sự giao thoa văn hóa và tôn giáo mạnh mẽ trong lịch sử Chăm pa.

Khám phá kiến trúc độc đáo của Tháp Bà Ponagar

Bố cục toàn bộ khu di tích Tháp Bà Ponagar được phân chia thành 3 khu vực chính, tương ứng với 3 tầng kiến trúc riêng biệt, từ thấp lên cao. Mỗi tầng mang một chức năng và ý nghĩa riêng, phản ánh rõ nét trình độ kiến trúc và điêu khắc tinh xảo của người Chăm cổ đại.

Tầng thấp (Mandapa)

Tầng đầu tiên này, còn được gọi là Mandapa, là khu vực đón tiếp và chuẩn bị lễ vật của những người hành hương. Ngày nay, tầng thấp khá khó để du khách có thể nhận ra cấu trúc nguyên bản của nó, bởi hầu hết đã không còn giữ được hình dáng ban đầu. Thay vào đó là những tàn tích nhỏ giống như chân cột trụ và các bậc đá đã bị đất màu che phủ một phần. Để phục vụ du khách tham quan và các nghi lễ, người ta đã tiến hành xây lại các bậc đá, tạo lối đi thuận tiện hơn. Mặc dù vậy, du khách vẫn có thể cảm nhận được quy mô và sự trang nghiêm của khu vực này qua những dấu tích còn sót lại. Đây là nơi du khách có thể dừng chân, chiêm ngưỡng tổng thể quần thể tháp từ một góc nhìn khác, và chuẩn bị tâm thế trước khi bước lên các tầng cao hơn.

Kiến trúc độc đáo của quần thể tháp Bà Ponagar

Tầng giữa (Tiền đình)

Tầng giữa, hay còn gọi là Tiền đình, xưa kia có đầy đủ các bộ phận gồm mái và hệ thống cột trụ vững chắc. Chức năng chính của tầng này là một nhà khách để mọi người dừng chân nghỉ ngơi hoặc sửa soạn đồ lễ trước khi lên chính điện thực hiện nghi lễ. Đặc điểm này khá tương đồng với lối kiến trúc đình, chùa Bắc Bộ, nơi có khu nhà dải năm gian nằm ngay hai bên sân chính, được coi là thủ từ để tiếp khách và hướng dẫn nhân dân sửa soạn lễ khi vào lễ Thánh.

Tổng quan tầng giữa có 10 cột trụ chính, chia thành 2 hàng ở hai bên, với chiều cao khoảng hơn 3m và đường kính vừa bằng vòng tay người ôm. Rộng ra thêm nữa, du khách sẽ thấy hệ thống 12 cột nhỏ hơn, cũng chia thành 2 hàng nhưng thấp hơn một chút. Sự bố trí hợp lý của các cột này không chỉ tạo nên vẻ đẹp kiến trúc mà còn có tác dụng đỡ lực do mái áp xuống một cách hiệu quả. Đây là minh chứng cho sự tài hoa của các kiến trúc sư Chăm xưa.

Tầng trên cùng (Kalan)

So với hai tầng dưới, tầng trên cùng, hay còn gọi là Kalan (khu đền thờ chính), có lẽ là khu vực còn giữ được khá nguyên bản cấu trúc. Khu vực này bao gồm hai dãy tháp, mà ban đầu được bao bọc bởi bốn bức tường gạch. Tuy nhiên, do tác động của thời gian và con người, hiện nay chỉ còn lại hai bức tường. Các tháp được xây dựng bằng gạch đất nung với các mạch gắn khít đến mức khó tin, không hề sử dụng vôi vữa thông thường mà là một loại keo dính đặc biệt từ thực vật, tạo nên cảm giác chắc chắn và bền vững qua hàng thế kỷ. Cửa các tháp có hướng nhìn về biển Đông, giống như đang đón gió từ ngoài khơi vào, mang theo sự linh thiêng và may mắn.

Ở tầng trên, bạn sẽ nhìn thông lên được tận đỉnh tháp Ponagar, tận mắt chiêm ngưỡng những họa tiết trang trí phong phú, chủ yếu là hình tượng tín ngưỡng quen thuộc với đồng bào người Chăm như thần Tenexa, các tiên nữ, các loài linh vật như voi, sư tử, và các hình chạm khắc về vũ công Apsara. Mỗi chi tiết điêu khắc đều mang một ý nghĩa sâu sắc, kể lại những câu chuyện về các vị thần, về cuộc sống và tín ngưỡng của người Chăm. Đây là nơi linh thiêng nhất, nơi diễn ra các nghi lễ cúng bái quan trọng.

Lễ hội Vía Bà Ponagar 2025 – Nét đẹp văn hóa tâm linh

Lễ hội Vía Bà Ponagar là một trong những lễ hội lớn nhất và quan trọng nhất tại Nha Trang, thường được tổ chức từ ngày 20-23 tháng 3 Âm lịch hàng năm. Vào thời điểm này, Nha Trang đón lượng du khách hành hương về dự vô cùng lớn, không chỉ từ các tỉnh miền Trung mà còn từ khắp cả nước và quốc tế. Mục đích của lễ hội nhằm tưởng nhớ đến công ơn Thiên Y Ana Thánh Mẫu, người mẹ xứ sở đã dạy người dân cách sinh sống, làm ăn, mang lại ấm no, hạnh phúc. Lễ hội đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định giá trị và tầm quan trọng của nó.

Các nghi lễ chính trong lễ hội bao gồm:

• Lễ mục dục (tắm tượng) và lễ thay y (tế gia quan): Diễn ra vào giờ Ngọ ngày 20 tháng 3 Âm lịch, đây là nghi thức trang trọng để làm sạch và thay trang phục mới cho tượng Bà, thể hiện lòng thành kính và sự tôn vinh.
• Lễ tế sanh và múa bóng: Nghi lễ dâng cúng đồ tế và múa bóng mời Thiên Y Thánh Mẫu cùng các bậc thần linh về dự. Các điệu múa bóng uyển chuyển, huyền bí do các vũ công Chăm biểu diễn, mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc.
• Lễ cúng Thánh Mẫu: Nghi thức mở đầu bằng lễ khai kinh cầu cho quốc thái, dân an, mưa thuận gió hòa. Lễ tế sanh được tiến hành vào giờ Tý của đêm 22 tháng 3 Âm lịch, do các bô lão trong làng thực hiện. Lễ cúng chính thức diễn ra hồi 4 giờ sáng hôm sau, với sự tham gia của đông đảo người dân và du khách.

Tham gia lễ hội, bạn sẽ được hòa mình vào không khí sôi động với những bài múa dân tộc Chăm nổi tiếng như Apsara, tình láng giềng, bến nước tình yêu… Say đắm với điệu khèn Saranai và trống ghi-năng cực kỳ vui nhộn, mang đến một trải nghiệm văn hóa khó quên. Lễ hội không chỉ là dịp để người dân thể hiện lòng biết ơn mà còn là cơ hội để du khách tìm hiểu sâu hơn về văn hóa Chăm pa.

Những trải nghiệm không thể bỏ lỡ khi đến Tháp Bà Ponagar

Ngoài việc chiêm ngưỡng kiến trúc và tham gia lễ hội, Tháp Bà Ponagar còn mang đến nhiều trải nghiệm thú vị khác:

• Tìm hiểu lịch sử: Tại khu vực trưng bày, du khách có thể tìm thấy nhiều thông tin, hiện vật về lịch sử hình thành và phát triển của Tháp Bà Ponagar cũng như văn hóa Chăm pa.
• Thưởng thức ẩm thực địa phương: Gần khu vực tháp có nhiều quán ăn phục vụ các món đặc sản Nha Trang như bún cá, nem nướng, hải sản tươi sống. Đây là cơ hội tuyệt vời để khám phá hương vị ẩm thực xứ biển.
• Mua sắm quà lưu niệm: Các cửa hàng xung quanh tháp bày bán nhiều sản phẩm thủ công mỹ nghệ Chăm, đồ lưu niệm độc đáo, là món quà ý nghĩa cho bạn bè và người thân.
• Chụp ảnh: Với kiến trúc cổ kính và khung cảnh thiên nhiên tuyệt đẹp, Tháp Bà Ponagar là địa điểm lý tưởng để chụp những bức ảnh độc đáo, ghi lại khoảnh khắc đáng nhớ. Đặc biệt vào buổi sáng sớm hoặc chiều tà, ánh sáng tự nhiên sẽ làm nổi bật vẻ đẹp huyền ảo của quần thể tháp.

Thời điểm lý tưởng nhất để ghé thăm Tháp Bà Ponagar là vào mùa khô (từ tháng 1 đến tháng 9) khi thời tiết nắng ráo, thuận lợi cho việc di chuyển và tham quan. Nếu có thể, bạn nên sắp xếp chuyến đi trùng với dịp Lễ hội Vía Bà vào tháng 3 Âm lịch để trải nghiệm không khí lễ hội sôi động và tìm hiểu sâu hơn về văn hóa Chăm.

Du khách hòa mình vào không khí lễ hội Vía Bà tại khu đền tháp Bà Ponagar

Lời khuyên cho chuyến đi hoàn hảo

Để có một chuyến tham quan Tháp Bà Ponagar trọn vẹn và ý nghĩa, bạn nên lưu ý một số điều sau:

• Trang phục: Mặc trang phục lịch sự, kín đáo khi vào khu vực đền thờ.
• Giày dép: Nên đi giày dép thoải mái vì bạn sẽ phải đi bộ và leo bậc thang khá nhiều.
• Nước uống: Mang theo nước uống để tránh mất nước, đặc biệt vào những ngày nắng nóng.
• Bảo vệ môi trường: Giữ gìn vệ sinh chung, không vứt rác bừa bãi và không chạm vào các hiện vật để bảo tồn di tích.
• Tìm hiểu trước: Đọc thêm về lịch sử và văn hóa Chăm pa trước khi đến để có cái nhìn sâu sắc hơn về di tích.

Đừng bỏ qua cơ hội khám phá quần thể đền tháp Bà Ponagar trên ngọn núi xinh đẹp khi đến với thành phố biển Nha Trang. Hứa hẹn chuyến đi của bạn sẽ trở nên trọn vẹn, ý nghĩa và đầy thú vị. Đây không chỉ là một điểm đến du lịch mà còn là một hành trình khám phá văn hóa, lịch sử và tâm linh, mang lại những giá trị khó quên.

Thứ 7, 20/09/2025, 22:39